Strona główna -> Zabytki -> Zespoły miejskie -> Barczewo

<-powrót

Barczewo, pow. olsztyński, miasto położone w zakolu rzeki Pisy, ok. 14 km na płn. wschód od Olsztyna, przy trasie Olsztyn–Mrągowo. Założone w 1. poł. XIV w. przez biskupów warmińskich, pierwotnie w miejscu dzisiejszej wsi Barczewko (1326), zniszczone przez Litwinów w poł. XIV w., przeniesione w obecne miejsce (przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim 1364 r.). Barczewo warte jest zainteresowania z uwagi na przestrzenną spójność i dobrze zachowaną historyczną zabudowę, odzwierciedlającą historyczne oblicze niewielkiego, prowincjonalnego ośrodka miejskiego na Warmii.

Średniowieczne założenie przestrzenne z prostokątną siatką ulic, centralnym rynkiem oraz dwoma kościołami (w narożniku płn.-wsch. kościół parafialny p.w. św. Anny, w pd.-wsch. kościół klasztorny p.w. św. Andrzeja) zachowane do dzisiaj. Mury obronne z XIV w. wraz z dwiema bramami, w większości rozebrane ok. 1800 r., zachowane nieliczne fragmenty. Jeden z najmniejszych zamków biskupich, położony na północ od kościoła parafialnego; w większości rozebrany po pożarze (1768), skrzydło mieszkalne adaptowane na szkołę ewangelicką w 1826 r. (zachowane). Na rynku budynek ratusza z XIX w., w większości zachowana zabudowa pierzei rynkowych oraz ulic wychodzących z rynku z zabudową małomiasteczkową z przełomu XIX i XX w., jak również zabudowa o charakterze gospodarczym i przemysłowym (głównie ul. Kościuszki).

Kościół parafialny p.w. św. Anny, gotycki, wznoszony w kilku fazach, pierwotnie w formie hali bezchórowej – co było rozwiązaniem typowym dla miast warmińskich – z murowaną wieżą od zachodu (korpus 1373-1401, wieża ok. XV w., nadbudowana w XIX w., neogotyckie prezbiterium 1894). Sklepienia o wyjątkowym bogactwie i różnorodności, sieciowe i kryształowe o układzie gwiaździstym. Wystrój wnętrza w większości neogotycki, organy (1700) przeniesione z kościoła Franciszkanów.

Kościół p.w. św. Andrzeja, franciszkański (1390), później bernardyński (od poł. XVI w., do 1810 r. i ponownie od 1983) wznoszony w kilku fazach (nawa ok. XIV w., chór pocz. XV w., kaplica św. Antoniego z 2. poł. XVI w., sklepienia pocz. XVII w., barokowa fasada 1780 r.). Przy kościele klasztor z krużgankami i wirydarzem, po kasacie zakonu zaadaptowany na więzienie (1834), po pożarze rozebrany (1846), relikty – m.in. przejazd bramny – zachowane w murach późniejszych budowli. Jednoprzestrzenny korpus nawowy kościoła z wydłużonym prezbiterium, nakryty sklepieniem sieciowym, wnętrze wypełnione licznymi dziełami sztuki o wysokiej randze artystycznej, związanymi zarówno z zakonnym charakterem kościoła, jak i patronatem możnych opiekunów. W kaplicy św. Antoniego jedno z najwybitniejszych dzieł sztuki renesansowej w Polsce – pomnik nagrobny Andrzeja i Baltazara Batorych z końca XVI w., wykonany przez Wilhelma lub Andrzeja van den Blocków z Gdańska, ufundowany przez kardynała Andrzeja Batorego. W prezbiterium manierystyczne stalle zakonne z pocz. XVII w., z malowanymi wizerunkami świętych bernardyńskich, ołtarz główny barokowy (ok. 1730 r.), ambona rokokowa z XVIII w., 7 ołtarzy bocznych, w tym niezwykle interesujące na ścianie płd., których konstrukcja bogato zdobiona ornamentem rokokowym stanowi dekoracyjną oprawę okien. Kościół ewangelicki z XIX w., obecnie składnica muzealna. Synagoga z poł. XIX w. – jedno z nielicznych zachowanych świadectw historii społeczności żydowskiej – poza obszarem staromiejskim (ul. Kościuszki), sprzedana przez gminę żydowską w 1937 r. osobie prywatnej; dzięki zmianie funkcji ocalała podczas nocy kryształowej, po II wojnie światowej przeznaczona na funkcje kulturalne, obecnie Galeria Sztuki „Synagoga” prowadzona stowarzyszenie „Pojezierze”; cmentarz z XIX w. przy ul. Warmińskiej (bez macew).

W Barczewie urodził się Feliks Nowowiejski (7.02.1877 – 18.01.1946), polski kompozytor, dyrygent, organista wirtuoz, autor muzyki do „Roty” Marii Konopnickiej. Salon Muzyczny im. Feliksa Nowowiejskiego – niewielkie muzeum gromadzące pamiątki oraz przedmioty użytku codziennego pochodzące z epoki kompozytora ؎ w jego domu rodzinnym (ul. Mickiewicza 13).

Teksst: Iwona Liżewska