Strona główna -> Zabytki -> Zespoły miejskie -> Olsztyn

<-powrót

Olsztyn, miasto wojewódzkie, założone przez kapitułę warmińską (przywilej lokacyjny 1353), do której należało do 1772 r., od 1818 siedziba powiatu, od 1905 rejencji, od 1946 miasto wojewódzkie. Zamek kapituły warmińskiej oddzielony fosą oraz systemem zewnętrznych murów obronnych od miasta, wznoszony etapami od 1360 r. do poł. XVI w., założony na planie czworoboku (po stronie płn. skrzydło mieszkalne, po płd. gospodarczo-administracyjne z wieżą w narożniku, z dwóch pozostałych stron mury kurtynowe), barokowe skrzydło po stronie wsch. wzniesione z przeznaczeniem na rezydencję i kancelarię administratora kapitulnego (1756-1758); znaczne zmiany w trakcie adaptacji wnętrz na potrzeby prezydenta rejencji (1909-1911). Mimo tych przebudów i  przekształceń nadal wyśmienite dzieło gotyckiej architektury obronnej, wyróżniające się zarówno skalą założenia, jak i stanem zachowania. Zachowany średniowieczny układ starego miasta z kwadratowym rynkiem i siatką ulic, zabudowa niemal w całości stanowi rezultat odbudowy po zniszczeniach II wojny światowej (1950-1955, wg koncepcji architektonicznych Kazimierza Wejcherta i Haliny Adamczewskiej) i jedną z lepszych tego rodzaju realizacji w pasie ziem płn. i zach. Ratusz z gotyckim skrzydłem płd. z ok. 1500 r. (znaczne fragmenty odsłonięte i uczytelnione w czasie prac konserwatorskich z lat 90. XX w.; szczególnie dekoracyjny szczyt wsch.), kilkakrotnie przebudowywany i rozbudowywany (zasadnicze zmiany 1927-1928, kiedy to dobudowano skrzydło płn. i arkadowy łącznik). Mury obronne z 4. ćw. XIV w., zachowane znaczne odcinki oraz brama, zwana Wysoką (zwieńczenie o kształcie gotyckim 1858 r.). Kościół farny, p.w. św. Jakuba, od 1972 r. współkatedra wznoszony etapami od XIV do XVI w., gruntowny remont połączony z regotyzacją 1866-1868; Dekoracyjne sklepienia (sieciowe i kryształowe), wystrój wnętrza głównie neogotycki z 2. poł. XIX w., z okresu budowy świątyni dwa późnogotyckie tryptyki: z pocz. XVI w. w nawie lewej,  z 1553 r. w prawej. Większość zabytkowej zabudowy mieszkalnej, sakralnej i użyteczności publicznej pochodzi z ostatniej ćwierci XIX i pocz. XX w., okresu dynamicznego rozwoju przestrzennego miasta. Architekturę mieszkalną końca XIX w. cechuje bogactwo i różnorodność, a także łączenie i zapożyczanie form oraz detali ze wszystkich epok stylowych, do tego okresu należą zwarte kwartały zabudowy przy ulicach Dąbrowszczaków (szczególnie wart zainteresowania budynek przy ul. Dąbrowszczaków 3, obecnie siedziba MOK Olsztyn, z zachowanymi i wyremontowanymi wnętrzami secesyjnej kamienicy), Mickiewicza, Mrongowiusza, Partyzantów, Warmińska, Wyzwolenia, plac Konsulatu Polskiego. W okresie międzywojennym – zgodnie ze ogólnymi trendami – dominowały funkcjonalność, prostota i oszczędność form, stosowanie typowych projektów architektonicznych oraz nowych materiałów budowlanych – ulice Okrzei, Sienkiewicza, Radiowa, Moniuszki.

Zabytkowe świątynie to – poza gotycką farą – kościoły wybudowane w 1. tercji XX w. Cechuje je różnorodność i bogactwo form stylowych. Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa (1901-1903, proj. Fritz Heitmann z Królewca) wraz z jednorodnym wyposażeniem jest znakomitym przykładem stylu neogotyckiego. Do stylu surowego, obronnego gotyku nawiązuje kościół garnizonowy p.w. MB Królowej Polski, do 1945 r. ewangelicki (1913-1915, proj. Ludwig Dihm z Berlina). Kościół p.w. św. Józefa (1912-1913, proj. Fritz Heitmann) jest reminiscencją sztuki romańskiej, silnie przetworzoną przez ducha kreacji artystycznej twórcy. Kościół Franciszkanów (1926-1927, proj. August Federssen) kształtowany był wyraźnie pod wpływem baroku rzymskiego. Obecnie w administracyjnych granicach miasta gotycki kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca w Gutkowie, z barokowym wyposażeniem wnętrza. Dawny dom przedpogrzebowy Bet-Tahara (z hebr. dom oczyszczeń) należący do gminy żydowskiej (ul. Zyndrama z Maszkowic) jest jednym z najważniejszych zabytków nie tylko miasta, ale i regionu. Zaprojektowany przez urodzonego w Olsztynie Ericha Mendelsohna, jednego najwybitniejszych architektów XX w., wybudowany w latach 1912-1913, jest jego pierwszym, a zarazem jedynym dziełem, jakie pozostawił w rodzinnym mieście. We wnętrzu oryginalny układ i wyposażenie, dekoracje mozaikowe i malarskie projektowane, posadzka z gwiazdą Dawida.

Do najważniejszych i najciekawszych budynków użyteczności publicznej należą: gmach poczty głównej (1886-1887, dwukrotnie jeszcze rozbudowywany i powiększany), gimnazjum męskie (1886-1887), obecnie LO I); budynek nowego ratusza (1912-1915), siedziba rejencji (1908-1911), obecnie Urząd Marszałkowski i WSA, budynek teatru miejskiego (1924-1925) oraz modernistyczne szkoły projektowane przez architekta miejskiego (ul. Wojska Polskiego, 1931-1932 i ul. Moniuszki, 1932-1933). Zabytki architektury przemysłowej to wieżą wodna (1899) przy ul. Żołnierskiej, wzniesiona w najwyższym punkcie na wschód od miasta wraz z całym systemem wodociągów i kanalizacji, obecnie Obserwatorium Astronomiczne; mosty kolejowe nad Łyną, dwie bliźniacze konstrukcje, różniące się rodzajem dekoracji (1872 most płn., 1892-1893 most płd.).

Park miejski „Jakubowo” położony w płn.-wsch. części miasta powstawał etapami od lat 60. XIX do lat 30. XX w. (1862-1864 leśny park na terenie Jakubowej Doliny oraz leśniczówka z restauracją, 1884-1886 wzdłuż zach. brzegu Łyny trakt spacerowy; w 1910 r. na potrzeby Wielkiej Wystawy Przemysłowej park leśny przekształcony w regularne, komponowane założenie parkowe).
Tekst: Iwona Liżewska