Fortyfikacje miejskie Olsztyna

Fortyfikacje miejskie Olsztyna

W kwietniu 2017 roku urząd Miasta w Olsztynie ogłosił konkurs na koncepcję studialną i realizacyjną uczytelnienia ekspozycji fortyfikacji Starego Miasta w Olsztynie. Konkurs obejmował obszar pomiędzy Bramą Górną (popularnie zwaną Wysoką) a hotelem Pod Zamkiem, czyli jedną z ważniejszych przestrzeni publicznych Olsztyna. Zadanie projektowe polegało na uczytelnieniu przebiegu murów obronnych wraz z elementami obronnymi i zagospodarowanie fosy. Jednym z wyzwań było niewątpliwie rozwiązanie sposobu ekspozycji odkrytej kilka lat temu szyi bramnej, tak zwanej rondeli. Konkurs wygrał zespół architektów z Olsztyna Dżus GK architekci. W ciągu kolejnych dwóch lat na bazie zwycięskiej koncepcji należało opracować projekt realizacyjny.

Z efektami ponad półtorarocznej pracy architektów można było się zapoznać na spotkaniu „Tajemnice średniowiecza – DNA Olsztyna” zorganizowanym 20 października 2018 roku przez Prezydenta Olsztyna i Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Projekt wzbudził znaczne zainteresowanie, a także emocje publiczności. Sporo było pytań, uwag, a momentami kontrowersji. Przedstawiciele środowisk konserwatorskich i architektonicznych zgłaszali swoje wątpliwości. Trudną okazała się sztuka dialogu, gdyż zespół projektowy był mocno przekonany do proponowanych rozwiązań. Projekt ten wzbudził również wątpliwości wśród członków TOnZ. Jako współgospodarz spotkania skoncentrowaliśmy się jednak na prowadzeniu dyskusji przy zachowaniu maksimum obiektywizmu.

Swoje wątpliwości, przedyskutowane w wewnętrznym kręgu, wyraziliśmy w liście skierowanym do Piotra Grzymowicza, Prezydenta Olsztyna, 12 marca 2019 roku. Podstawą do sformułowania naszej opinii i wątpliwości były: koncepcja nagrodzona w konkursie w 2017 roku, koncepcja złożona w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Olsztynie na początku 2018 roku oraz koncepcja prezentowana na spotkaniu 10 października 2018 roku. Rezultatem tego listu były dwa spotkania w urzędzie Miasta, na które zostali zaproszeni przedstawiciele TOnZ-u (stowarzyszenie reprezentowała prezes TOnZ dr Iwona Liżewska), jednakże nasze postulaty zostały uwzględnione tylko w niewielkim stopniu.

List do Prezydenta Olsztyna z marca 2019 roku

W nawiązaniu do planów uczytelnienia fortyfikacji miejskich w Olsztynie oraz projektu budowlanego dla terenu Wysokiej Bramy i ulicy Nowowiejskiego wykonywanego przez pracownię Dżus GK Architekci, w trosce o stan zabytków Olsztyna, a szczególnie ich autentyzm i integralność, Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział w Olsztynie (dalej TOnZ) przedstawia swoje stanowisko w tej sprawie.

Inwestycja będzie realizowana w samym sercu historycznego Olsztyna, stanowiącego zarazem centrum dzisiejszego miasta. Atutem tego terenu są zachowane średniowieczne elementy fortyfikacji miejskich, słabością zaś brak ładu przestrzennego i niska funkcjonalność. Potencjalną atrakcyjność obniża też niezagospodarowana, niszczejąca od kilku lat rondela. Trzeba podkreślić, że podjęte przez Pana Prezydenta starania o uporządkowanie i zagospodarowanie tego terenu zasługują na uznanie i wsparcie.

Uważamy, że projekt powinien porządkować pole ekspozycji średniowiecznego miasta i jego systemu obronnego oraz sprzyjać powstawaniu nowej, atrakcyjnej przestrzeni publicznej w mieście.

Za istotne uważamy poszanowanie podstawowych zasad konserwatorskich: zasadę maksymalnego poszanowania oryginalnej substancji zabytku i wszystkich jego wartości (materialnych i niematerialnych) oraz zasadę minimalnej niezbędnej ingerencji (powstrzymywania się od działań niekoniecznych).

1. Rozwiązaniem trafnym jest proponowane w koncepcji konkursowej utworzenie i zagospodarowanie placu przed Wysoką Bramą. W ten sposób tworzy się nowa, atrakcyjna i funkcjonalna przestrzeń publiczna w ważnym dla miasta miejscu. Co ważne, nie konkuruje ona z zabytkowym otoczeniem, raczej w dyskretny sposób je dopełnia.

2. Za propozycję wysoce nietrafną należy uznać wykreowanie nowego układu komunikacyjnego, w którym łączy się rozwiązania z czasów średniowiecza i początków XX wieku, w tym rekonstrukcję, a raczej odtworzenie idei średniowiecznego mostu oraz budowę nowego wejścia na stare miasto (dawna ulica przy Schlosscafé). Rozwiązanie to jest niefunkcjonalne, a jednocześnie zafałszowuje obraz historyczny. Z jednej strony bowiem proponuje się wąskie przejście przez most i prześwit w Wysokiej Bramie, z drugiej zaś odtwarzając przebieg ulicy z początku XX wieku, proponuje się przestrzeń pozornie historyczną.

Rozwiązania proponowane w wersji konkursowej (patrz pkt 1) są znacznie bardziej trafne i zgodne z zasadami konserwatorskimi.

3. Za błąd uważamy nadbudowę nad rondelą, widoczną na wszystkich trzech znanych nam koncepcjach. Jest to nieuprawniona kreacja, obniżająca walory autentyku i zaburzająca relacje przestrzenne, w tym oś widokową z ulicy 11 Listopada. W obszarze inwestycji znajduje się szczególny, bo autentyczny i zasadniczo nieprzekształcony, zespół bramny złożony z Bramy Górnej (zwanej popularnie Wysoką), fragmenty szyi bramnej i przedbramia (tzw. rondela) oraz odkryte w trakcie badań relikty archeologiczne (m.in. fragment przęsła średniowiecznego mostu). Jest to zespół, którego nie powinno się zniekształcać poprzez dobudowy, nadbudowy, rekompozycje, rekonstrukcje czy kreacje. Z uwagi na jego autentyzm powinny być przeprowadzone prace konserwatorskie wykonywane z poszanowaniem chronologii nawarstwień historycznych. Odkryte w trakcie badań relikty archeologiczne (w tym przęsło mostu) nie powinny być częścią kolejnej rekonstrukcji. Należy je wyeksponować w takim stanie, w jakim przetrwały do czasów współczesnych.

4. Za niedopuszczalne należy uznać propozycje dotyczące tzw. drogi wałowej. Podstawą do rozwiązań projektowych jest zamieszczony w niemieckiej literaturze przedwojennej rysunek z podobnym rozwiązaniem, przedstawiający jakoby stan miejskich fortyfikacji w połowie XIX wieku. Po dokładnym przeanalizowaniu ryciny, a zwłaszcza znajdujących się na niej napisów ustalono, że jest to XIX-wieczny, zapewne niezrealizowany, projekt zagospodarowania dna fosy przez jednego z rajców miejskich. Również pokazany tam profil skarpy pod murami był związany z planowaną w XIX wieku przebudową spichlerza.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności oraz dotychczasowe wyniki prac archeologicznych, należy odstąpić od proponowanej wersji projektu na rzecz odtworzenia skarpy fosy. W żadnym wypadku nie należy traktować samej skarpy jako miejsca komunikacji ani strefy relaksu (schodkowe ukształtowanie tarasu na planie półkola). Jest to jeden z kluczowych elementów fortyfikacji miejskich, którego prawidłowe uczytelnienie powinno być jednym z priorytetów projektu. To fosa powinna być głównym ciągiem spacerowym, a nie droga na skarpie. Należy przy tym pamiętać, że wprowadzanie zieleni wysokiej na dno fosy jest zabiegiem całkowicie ahistorycznym.

5. Należy zachować daleko posuniętą ostrożność w planowanej rekonstrukcji wysokości muru wysokiego biegnącego na zachód od Wysokiej Bramy, a szczególnie planowanej formy kubaturowej baszty prostokątnej oraz wieży narożnej towarzyszącej dawnej Bramie Młyńskiej, których podwaliny zostały odkryte podczas badań archeologicznych w 2006 roku. Ponadto rekonstrukcja wieży narożnej bez rekonstrukcji Bramy Młyńskiej wydaje się kreacją, która w żaden sposób nie odpowiada stanowi faktycznemu, szczególnie w sytuacji braku wystarczających przesłanek do tak daleko posuniętych rekonstrukcji.

6. Nieuzasadnione jest projektowanie przejścia przez szeroki otwór w murze (poprzez dawną ulicę Garncarską). Sugeruje to istnienie wcześniejszego przejścia w tym miejscu, co nie jest prawdą.

7. Nieuzasadnione jest wprowadzenie nowych funkcji do wnętrza rekonstruowanych baszt, szczególnie planowane tam umieszczenie śmietników i toalet. Te ostatnie wydają się zresztą wystarczające w parkingu podziemnym.

8. Brak uzasadnienia dla wprowadzenia na wschód od Wysokiej Bramy odcinka muru mającego na celu zamaskowanie siedziby PTTK.

9. Zasadne jest przeprowadzenie badań archeologicznych wskazanych w zaleceniach konserwatorskich z lutego 2018 roku. W istotny sposób przyczynią się do zweryfikowana niejednoznacznych do tej pory ustaleń, wpływając w sposób pozytywny na cały projekt.

Za Zarząd TOnZ list podpisała Prezes Iwona Liżewska.

List został skierowany do wiadomości: Pracownia Dżus GK architekci oraz Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.